Bago pa magsimula ang araw mo, baka nakabili ka na ng sachet ng kape, instant noodles, o ₱50 na load sa tindahan. Mukhang ordinaryong gastos lang—pero may bahagi ng perang iyon na napupunta sa gobyerno.
Hindi lahat ng kumikita ay empleyado sa opisina. Maaaring rider ka, construction worker, online seller, freelancer, o may maliit kang pinagkakakitaan sa bahay.
Dahil wala kang kinakaltasang income tax sa regular na suweldo, baka iniisip mong hindi ka kabilang kapag pinag-uusapan ang mga **taxpayer**.
Pero hindi lang income tax ang buwis. Tingnan mo ang mga binibili at binabayaran mo araw-araw.
### Bawat Bili Mo, May Kasamang Buwis
Sa maraming produkto at serbisyong binibili mo, kasama na sa presyong binabayaran mo ang **12% Value Added Tax (VAT)**.
Hindi ibig sabihin na basta kukunin ang 12% ng presyong nasa resibo kung VAT-inclusive na ito. Sa ₱50 na VAT-inclusive na presyo, halimbawa, humigit-kumulang ₱5.36 ang VAT na nakapaloob dito.
Hindi rin lahat ng pagkain, produkto, at serbisyo ay may 12% VAT dahil may mga transaksiyong VAT-exempt. Pero malinaw ang punto: kahit wala kang income tax na kinakaltas sa payslip, maaari ka pa ring nagbabayad ng buwis sa iyong pagkonsumo.
Sa dami ng binibili at binabayaran ng isang pamilya buwan-buwan, naiipon din ang mga indirect tax na kasama sa kanilang pagkonsumo.
Bawat pisong napupunta sa buwis ay bahagi ng perang pinaghirapan ng mga mamamayan.
### Saan Dapat Napupunta ang Buwis Mo?
Ginagamit ang koleksiyon ng gobyerno, kasama ang buwis, para pondohan ang mga serbisyong kailangan ng publiko.
Kaya mahalaga kung paano ginagastos ang buwis: dapat itong makatulong sa mga serbisyong direktang kailangan ng mga tao.
1. **Para sa kalusugan:** Dapat may sapat na pasilidad, read more gamot, health workers, at serbisyong medikal na maaaring lapitan ng ordinaryong pamilya.
2. **Kapag bumabyahe ka:** Bahagi ng pampublikong paggasta ang pagpapanatili at pagpapagawa ng mga kalsada at iba pang imprastrakturang ginagamit ng lahat.
3. **Kapag nag-aaral ang mga bata:** Ang pampublikong edukasyon ay nangangailangan ng pondo para sa mga guro, paaralan, kagamitan, libro, at ligtas na pasilidad.
Pero maraming Pilipino rin ang nakararanas ng kakulangan sa mga serbisyong ito.
Maaaring naranasan mo nang pumila sa pampublikong ospital o health center at malaman na wala ang gamot na kailangan mo.
At dito nagiging mahalaga ang usapin ng **National Budget**: paano hinahati ang pera, ano ang inuuna, at ano ang nabibigyan ng mas maliit na pondo?
Malaking halaga ang pinamamahalaan ng gobyerno taon-taon. Ang tanong para sa mamamayan ay kung paano ginagawang mga ospital, paaralan, imprastraktura, ayuda, at iba pang serbisyo ang perang nakokolekta.
Isa ito sa mga usaping tinatalakay ng ekonomista at dating Department of Finance Undersecretary na si **Prof. Cielo Magno**: ang epekto ng mga desisyon tungkol sa buwis, utang, badyet, at paggasta ng gobyerno sa ordinaryong Pilipino.
### Alamin Kung Paano Ito Nakaaapekto sa Iyo
Kung gusto mong mas maintindihan kung paano maaaring makaapekto sa ekonomiya at sa presyo ng mga bilihin ang mga desisyon tungkol sa buwis at pangungutang ng gobyerno, panoorin ang talakayan ni Prof. Cielo Magno:
???? **Panoorin sa YouTube: Suspend Tax, More Debt?**
### May Karapatan Kang Magtanong
Maaaring maliit lamang ang nakikita mong buwis sa isang resibo, pero kapag pinagsama-sama ang ambag ng milyon-milyong mamamayan, napakalaki ng halagang pinag-uusapan.
Ang perang ginagastos ng gobyerno ay pampublikong pondo. Bahagi nito ay nagmumula sa buwis na binabayaran nang direkta at hindi direkta ng mga Pilipino.
Kapag kulang ang serbisyong natatanggap ng komunidad mo, lehitimong tanungin kung saan inilaan ang badyet at kung maayos ba itong nagamit.
Dahil kahit wala kang payslip, bahagi ka ng sistemang nagpopondo sa gobyerno.
**Pera ng bayan ang badyet. Kaya may karapatan ang bayan na magtanong.**